Jovan D. Mitrović: “Kofferbesitzer” u Vojnom generalnom guvernmanu Srbija PDF Štampa El. adresa
Napisao Jovan D. Mitrović / Narodni muzej Srbije   
Utorak, 11 april 2017 17:19
 Karađorđevo oružje: jatagan, potprašnica, kubura i fišeklija nađeni u Zagrebu Foto: Večernje novosti
Kosta Herman i Ivan Kovačić

Kosta Herman je umarširao sa pobedonosnom austrougarskom vojskom u Sarajevo (1878) sa nepunih dvadeset i osam, a pobegao je sa tom istom – samo tada ne više kaznenom vojskom, iz Beograda (1918), sa šezdeset i osam godina. U tih četrdeset Hermanovih kuferaških godina stala je austrougarska uprava u BiH i Srbiji, a sa njom i nikad dovršena epoha civilizovanja i modernizacije balkanskih naroda.

Drugi kuferaš, varaždinski gimnazijski nastavnik, major Ivan Kovačić bio je upravitelj svih institucija nauke i kulture u Beogradu u periodu od 1916. do 1918. godine. Jedan je od retkih oficira poražene Monarhije koji su krivično odgovarali nakon Prvog svetskog rata. Bez građanske časti i oficirskih činova tamnovao je u zagrebačkom zatvoru godinu dana (tokom 1919) zbog krađe 140 sanduka ispunjenih predmetima iz državnog inventara Kraljevine Srbije.

 

K
onstantin F. Herman (1850–1921) bio je hrvatizovani Bavarac, rođen u Bjelovaru. Dugo je veoma posvećeno gradio uspešnu karijeru austrougarskog činovnika u BiH. Bavio se najširim spektrom javnih i državnih poslova, obavljao je poslove sekretara u prosvetnom odeljenju Zemaljske vlade i poverenika sarajevske gradske uprave. Kao prvi dugogodišnji upravitelj Zemaljskog muzeja učestvovao je u organizaciji međunarodnih kongresa arheologa i antropologa koji su održani u Sarajevu 1894/95. godine. Bio je urednik muzejskog Glasnika i ilustrovane književne revije Nada. Imenovan je 1904. za upravitelja Političko-administrativnog odeljenja Zemaljske vlade, a u zasluženu penziju odlazi februara 1910. godine. Izbijanjem Prvog svetskog rata, Kosta Herman, kao rezervni oficir, reaktivira se u vojnoj službi Monarhije. Zahvaljujući odličnom znanju slovenskih jezika, Herman dolazi u Beograd krajem 1915. godine i u njemu ostaje do poslednjih dana rata. Uspostavljanjem Vojnog generalnog guvernmana, 1. januara 1916. postaje pomoćnik guvernera za kulturno–prosvetna pitanja. Verujemo da je jedan od njegovih prvih koraka na novoj dužnosti u Srbiji bilo vraćanje u Beograd kulturnih dobara, koja su prilikom evakuacije srpske vojske i Vlade bila sakrivena u Kosovskoj Mitrovici.

 

I
z arhivske građe saznajemo da su, Hermanovom zaslugom, „muzejski i bibliotečki sanduci, kojih je bilo preko tri stotine“ nakon povratka iz Kosovske Mitrovice, bili smešteni u zgradu Doma Vračarske štedionice, na uglu ulica Kralja Milana i Kneza Miloša. Guvernman je, u septembru 1916, doneo odluku da se jedan deo inventara iz Narodnog muzeja predstavi tadašnjim žiteljima Beograda. Ova izložba, kao i druge kulturne manifestacije za vreme okupacije, bila je organizovana za austrougarsko vojno i civilno građanstvo Beograda, grada u kome se pisalo isključivo na latinici i govorio hrvatski, nemački i mađarski jezik. Za pregled i popis fundusa srpske baštine Guvernman je odredio slikara Uroša Predića, istoričara umetnosti dr Božu Nikolajevića, germanistu Vladimira Malinu – profesora Prve beogradske gimnazije, profesora Tehničkog fakulteta Svetozara Zorića – ujaka Nadežde Petrović, upravnika Etnografskog muzeja dr Simu Trojanovića i preparatora Narodnog muzeja Antu Mudrovčića. Mudrovčić, Trojanović, Zorić i Nikolajević lično su bili zaduženi za pregled, popis, raspakivanje i nameštanje postavke Narodnog muzeja. Svi navedeni učesnici su konstatovali da su sanduci iz Kosovske Mitrovice stigli veoma oštećeni i da su nasilno otvarani.

 

Prema mnogim zvaničnim zapisnicima koji se nalaze u arhivskoj građi Narodnog muzeja u Beogradu i Hrvatskog državnog arhiva, najodgovornijim za rasturanje imovine i kolekcija, ne samo Narodnog muzeja, već i Etnografskog muzeja, Narodne biblioteke i Univerziteta, smatraju se kapetan Kosta Herman i njemu direktno potčinjeni major Ivan Kovačić, tadašnji upravitelj svih beogradskih institucija nauke i kulture. Osumnjičeni su nakon rata saslušavani, ali je za svoja dela krivično odgovarao samo Kovačić.

 

P
oslednjih dana rata Kovačić je pobegao iz Beograda u Zagreb, gde je i uhapšen sredinom decembra 1918. godine. Prema poverljivom dopisu koji je upravnik Narodnog muzeja Miloje M. Vasić odmah po oslobođenju uputio državnim organima, vojne vlasti Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba prilikom pretresa Kovačićevog stana u Zagrebu pronalaze više od 140 drvenih sanduka ispunjenih predmetima iz državnog inventara Kraljevine Srbije. Kovačić se tokom suđenja branio da su mu spomenuti sanduci podmetnuti. Da stvar bude neverovatnija, Ivan Kovačić je u svojoj odbrani tvrdio da je za vreme okupacije u Beogradu o svom trošku restaurisao nekoliko desetina muzejskih slika i da je sredinom 1916. boravio u Beču tragajući za sedamnaest sanduka iz beogradske Narodne biblioteke, koji su, navodno, tamo završili. Tvrdio je da je čak pokušavao da izdejstvuje i povraćaj državne arhive koje su Bugari zaplenili u Nišu, decembra 1915. Sa druge strane, Kovačić je izjavio da mu nije bilo poznato čime se sve bavila Bergungs-Kommission, komisija koja je bila osnovana za potrebe prikupljanja arhiva, knjiga, muzejskih predmeta i biblioteka u Srbiji. Ova se komisija više puta u Beogradu sastajala i donosila odluke šta će sa izabranim predmetima da se uradi. Shodno tim odlukama, vršen je i raspored predmeta koji su, kao ratni plen, upućivani u centre svih austrougarskih pokrajinskih vlada. Nažalost, uloga Komisije i rad njenih članova nakon rata nikada nije sudski ispitana.

 

Suđenje Kovačiću trajalo je pola godine, a on je u svim iskazima negirao krivicu i optuživao Hermana kao svog direktnog nadređenog. Vojni sud Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba, u Zagrebu, osudio je Ivana Kovačića zbog zločina pronevere na šest meseci (!?) strogog zatvora i gubitak časti. Oduzeti su mu čin i odlikovanja. Nakon robije gubi mu se svaki trag.

 

H
erman je, pak, u svojoj odbrani koju je dao vojnim islednicima Kraljevstva SHS, u Beču, marta 1919. godine na samom početku izlaganja izjavio da je vrlo dobro poznavao majora Kovačića pošto ga je Guvernman njemu dodelio početkom aprila 1916. „kako bi sredili i doveli u red sav materijal raznih beogradskih muzeja i mnogih naučnih zavoda“. Ipak, napominje da se najneugodnije iznenadio kada je pročitao, sredinom novembra 1918. u zagrebačkim listovima Obzor i Agramer Tagblatt, da je Kovačić uhapšen zbog krađe raznih stvari iz Narodnog muzeja, Narodne biblioteke i Univerziteta pošto je, po naredbi Guvernmana, sve zbirke i fondove srpskih institucija Kovačić morao formalno predati Narodnoj komisiji Opštinske uprave beogradske, 21. oktobra iste godine. Ovakva vrsta opravdanja sigurno je i islednicima zvučala krajnje naivno. S jedne strane, Kovačić se branio principom skretanja krivice, optužujući Hermana kao pretpostavljenog i upućenog u sve što se radilo u Beogradu tih godina, dok se, s druge strane, Herman diplomatski branio tvrdnjom da su njegovi podređeni, i on sâm, radili po zakonu, trudeći se na sve dozvoljene načine da sačuva srpsku kulturnu baštinu! Na kraju svog iskaza Herman je izrazio veliko žaljenje zbog odluke novih vlasti da zabrane njegov povratak u zemlju, odnosno u Sarajevo. Napominje da se stavlja u pripravnost radi odazivanja na pojašnjenje datog iskaza ukoliko zvanični Beograd to zatraži od njega ali naglašava da je lošeg zdravlja i da mu je trenutno nemoguće višednevno putovanje do Beograda. Kosta Herman nije se vratio u Kraljevstvo SHS. Umro je u Beču 1921. godine.

 

Herman je obavljajući zadatke u svojstvu pomoćnika guvernera Vojnog generalnog guvernmana u Beogradu, upravnika bosanskog Zemaljskog muzeja, urednika muzejskog Glasnika i književnog lista Nada, organizatora naučnih kongresa i izložbi propagandnog karaktera, pa čak i kao krajnje fiktivan lik u Andrićevoj pripoveci o kmetu Simanu, isključivo zastupao kulturno–političke interese Austrougarske monarhije u okupiranim balkanskim zemljama. Formalno i pomalo licemerno zalagao se za zaštitu i nerasparčavanje srpskog kulturnog dobra koje je ipak bilo devastirano zaslugom Bergungs-Kommission-a. S druge strane, Ivan Kovačić je postavljenjem na mesto upravitelja svih institucija nauke i kulture u Srbiji, svesno pričinio veliku štetu kulturnoj baštini Kraljevine Srbije. Mnogo vremena je bilo potrebno, nakon Prvog svetskog rata, da se srpske kulturne i naučne ustanove oporave od Kovačićevog „prilježnog i brižljivog vršenja dužnosti“.

 

 

Kofferbesitzer – Došljak ili stranac, prevedeno sa nemačkog jezika. U srpskom kolokvijalnom jeziku ovaj naziv imao je pogrdno značenje kuferaš. On je označavao uglavnom rimokatoličke privredne, prosvetne, naučne i kulturne činovnike u austrougarskom kondominijumu, odnosno koloniji Bosni i Hercegovini, od 1878. do 1918. godine.

 


Izvor: Narodni muzej Srbije

Autor: Jovan D. Mitrović, arheolog, kustos Narodnog muzeja

 

 

 

 




 

Prevedi

Veliki rat (1914-1918)

Srpski junaci na vojničkim grobljima širom sveta
Зејтинлик - чика Ђорђе Михајловић ...
Anri Barbi: Vojska ubica (1918)
Austrougarska naredba zabrani o izl...
Kulturno blago Srbije kao hrvatski ratni plen
Prema mnogim zvaničnim zapisnicima koji se na...

100. god. Balkanskih ratova

Godišnjica srpskog vojnog vazduhoplovstva [1912]
Avion Blerio na kome je izvršen p...
Srbima zulum dojadio [1]
Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska stvaraju sa...
Čuvajte obraz pobeđenih [4]
Aleksandar poziva da se dovrši veliko i sveto d...
Napred, braćo, izgibosmo! [6]
Vojvoda Vuk nikada nije kleknuo već je stojeći ...

Opstanak


Utorak, 21 april 2009 14:19
U vezi sa početkom realizovanja projekta OPSTANAK koji je sa blagoslovima Nj.P. Episkopa raško-prizrenskog i kosovsko-metohijskog, G. Artemija, i Nj.P. Episkopa
Četvrtak, 19 februar 2009 19:33
  Projekat OPSTANAK koji je nastao kao rezultat prošlogodišnjeg majskog savetovanja predstavnika nevladinog sektora iz matice i rasejanja, članica Srpske mreže, zvanično je promovisan u
Sreda, 08 jul 2009 21:21
U prvoj fazi realizacije projekta OPSTANAK, koji su u decembru prošle godine pokrenule u Nemačkoj članice Srpske mreže (Majka devet Jugovića, Svetosavska škola Minhen i Udruženje Srba

Vesti iz „Nemanje“

Povelja Prvog Sabora Svetosavskih škola u Evropi
  Sa blagoslovom Episkopa srednjoevropskog Konstantina, a u organizaciji Udruže...
Eparhija srednjoevropska se sprema za doček Patrijarha
INFORMATIVNA SLUŽBASRPSKE PRAVOSLAVNE EPARHIJE SREDNJOEVROPSKE27. avgust 2010.Po...
Zemlja Svetog Simeona!
  ...

Izdanja Dveri srpskih

dveri-radnja
JoomlaWatch Stats 1.2.9 by Matej Koval
Copyright © 2009 - 2017. Nemanja.de. Sva prava zadržana.
Development and Customisation © 2009 by AM & Sorabia Team